بریکس برای ایران فقط یک پیمان اقتصادی نیست؛ بلکه بازاری بزرگ و مجموعه‌ای از مسیرهای مالی، تجاری و ترانزیتی است که در صورت فعال‌شدن ظرفیت‌های آن، می‌تواند فصل تازه‌ای در تجارت خارجی کشور رقم بزند.
ایران در شرایطی در اجلاس بریکس هند حضور دارد که این گروه اکنون به یکی از مهم‌ترین کانون‌های تجارت جنوب جهانی تبدیل شده است. براساس گزارش کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل متحد، صادرات کالایی اعضای بریکس در سال ۲۰۲۴ به حدود ۶ تریلیون دلار و واردات آنها به حدود ۵ تریلیون دلار رسیده است. تجارت درون‌گروهی اعضا نیز به حدود ۱.۲ تریلیون دلار افزایش یافته است.
این ارقام نشان می‌دهد که بریکس برای ایران صرفاً یک ائتلاف سیاسی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از اقتصادهای بزرگ مصرف‌کننده، تولیدکننده، صادرکننده انرژی و برخوردار از بازارهای سرمایه را دربر می‌گیرد. ایران نیز از سال ۲۰۲۴ به عضویت کامل این گروه درآمد و در کنار چین، هند، روسیه، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، مصر، اتیوپی، اندونزی، برزیل و آفریقای جنوبی قرار گرفت.
تجارت ایران با بریکس؛ عددی که از خود عضویت مهم‌تر است.
ایران پیش از عضویت رسمی نیز بخش قابل‌توجهی از تجارت خارجی خود را با کشورهای عضو بریکس انجام می‌داد. داده‌های منتشرشده در بولتن اقتصادی بریکس نشان می‌دهد صادرات گمرکی ایران به کشورهای عضو این گروه در سال ۱۴۰۳ به حدود ۲۳.۷ میلیارد دلار رسیده و واردات ایران از این کشورها در همین دوره حدود ۳۸.۸ میلیارد دلار بوده است.
بنابراین، تجارت ایران با بریکس پیش از آنکه فرصتی بالقوه باشد، هم‌اکنون بخش مهمی از واقعیت تجارت خارجی کشور است. مسئله اصلی این است که عضویت ایران در این گروه تا چه اندازه می‌تواند کیفیت این تجارت را تغییر دهد.
چالش تجارت ایران با کشورهای عضو بریکس فقط یافتن خریدار یا فروشنده نیست. در بسیاری از موارد، مشکلات اصلی به انتقال پول، هزینه مبادلات، بیمه، حمل‌ونقل، محدودیت‌های بانکی و خطر تحریم بازمی‌گردد. از این منظر، اهمیت همکاری‌های مالی بریکس برای ایران کمتر از افزایش حجم تجارت نیست.
گره تجارت ایران؛ بازار هست، مسیر پرداخت نیست.
یکی از مهم‌ترین موضوعات اقتصادی اجلاس امسال بریکس، توسعه سازوکارهای پرداخت و کاهش موانع مبادلات میان اعضاست. هند، به‌عنوان رئیس دوره‌ای بریکس در سال ۲۰۲۶، پیشنهاد اتصال ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی اعضای این گروه را برای تسهیل پرداخت‌های فرامرزی دنبال می‌کند. این طرح در امتداد تلاش‌های بریکس برای افزایش قابلیت همکاری میان سامانه‌های پرداخت اعضا قرار دارد.
اهمیت این موضوع برای ایران روشن است. هر سازوکاری که بتواند هزینه و زمان تسویه در تجارت خارجی را کاهش دهد، می‌تواند مستقیماً بر امکان توسعه صادرات و واردات اثر بگذارد.
البته این مسیر همچنان با موانع جدی مواجه است. اختلافات ژئوپلیتیکی میان اعضا، اختلال در برخی روابط مالی و ضرورت ایجاد سازوکارهای مبادله ارزی برای مدیریت عدم‌توازن تجاری، اجرای چنین طرح‌هایی را دشوار می‌کند.
بنابراین، انتظار واقع‌بینانه از بریکس نباید ایجاد یک پول مشترک یا حذف یک‌شبه دلار باشد. در کوتاه‌مدت، کاهش هزینه تسویه، استفاده بیشتر از ارزهای محلی و اتصال سامانه‌های پرداخت می‌تواند دستاوردی عملی‌تر برای تجارت اعضا باشد.
چین؛ ستون تجارت ایران در بریکس
در میان اعضای بریکس، چین همچنان مهم‌ترین شریک تجاری ایران است. داده‌های سازمان تجارت جهانی نشان می‌دهد که چین در سال ۲۰۲۴ مبدأ ۲۶ درصد از واردات ایران و مقصد ۲۶ درصد از صادرات ایران بوده است.
بااین‌حال، این تمرکز بالا روی دیگری نیز دارد. اگر قرار باشد بریکس به ابزاری برای تنوع‌بخشی به تجارت خارجی ایران تبدیل شود، صرف افزایش مبادلات با چین کافی نخواهد بود.
هند، روسیه، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و دیگر اعضای گروه هرکدام بازارها و ظرفیت‌های متفاوتی دارند. توسعه تجارت با این کشورها می‌تواند از تمرکز بیش از اندازه تجارت ایران بر چند شریک محدود بکاهد.
شرایط هند، البته، با چین متفاوت است. تجارت ایران و هند در سال‌های اخیر تحت تأثیر تحریم‌ها و فشارهای ثانویه آمریکا محدود شده و حجم مبادلات دوجانبه در مقایسه با ظرفیت دو اقتصاد، بسیار پایین‌تر از سطح مورد انتظار است. تجارت دو کشور نیز تا حد زیادی به برخی اقلام غذایی و دارویی محدود شده است.
از این منظر، حضور ایران در اجلاس هند فرصتی برای بازتعریف این رابطه تجاری است؛ نه‌فقط در سطح روابط تهران و دهلی‌نو، بلکه در چارچوب گسترده‌تر بریکس.
ایران می‌تواند از «بازار» به «مسیر تجارت» تبدیل شود.
ظرفیت ایران در بریکس تنها به صادرات کالا محدود نیست. موقعیت جغرافیایی کشور، به‌ویژه برای اتصال روسیه و شمال اوراسیا به آب‌های جنوبی و بازار هند، مزیت مهم دیگری محسوب می‌شود.
پیش از سفر به هند نیز وزیر امور اقتصادی و دارایی، تقویت کریدور شمال–جنوب را در کنار توسعه همکاری‌های مالی و تجاری با روسیه، از محورهای دیپلماسی اقتصادی دولت عنوان کرده بود.
این موضوع از منظر تجارت اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا اگر ایران بتواند هم‌زمان تولیدکننده، صادرکننده و مسیر ترانزیتی باشد، ارزش اقتصادی عضویت در بریکس برای کشور چند برابر خواهد شد. در چنین مدلی، کالا فقط از ایران به یکی از اعضای بریکس صادر نمی‌شود، بلکه بخشی از تجارت میان اعضای این گروه نیز می‌تواند از مسیر ایران عبور کند.
کریدور شمال–جنوب در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه هند، به‌عنوان یکی از اقتصادهای بزرگ بریکس، به مسیرهای متنوعی برای دسترسی به بازار روسیه و اوراسیا نیاز دارد و ایران از موقعیت جغرافیایی ممتازی برای ایفای این نقش برخوردار است.
تجارت در بریکس؛ فاصله میان ظرفیت و واقعیت
با وجود تمام این ظرفیت‌ها، نباید از یک واقعیت غافل شد: عضویت در بریکس به‌خودی‌خود تجارت ایجاد نمی‌کند.
تجربه دیگر اعضا نیز نشان می‌دهد که تجارت میان کشورهای بریکس، با وجود رشد قابل‌توجه، همچنان با موانع ساختاری مواجه است. برای نمونه، تجارت هند با اعضای بریکس طی سال‌های اخیر افزایش یافته، اما کسری تجاری این کشور با گروه نیز رشد کرده است. این موضوع نشان می‌دهد که افزایش تجارت الزاماً به معنای ایجاد تجارت متوازن یا منافع یکسان برای همه اعضا نیست.
برای ایران نیز مسئله فقط افزایش رقم تجارت نیست؛ بلکه باید دید این تجارت چه اثری بر صادرات غیرنفتی، واردات مواد اولیه و ماشین‌آلات، سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری و درآمد ارزی کشور خواهد داشت.
اگر عضویت در بریکس صرفاً به افزایش واردات ایران از کشورهای عضو منجر شود، نمی‌توان آن را موفقیتی تجاری دانست. هدف اصلی باید ایجاد توازن بیشتر، افزایش صادرات دارای ارزش افزوده و جذب سرمایه برای تولید صادرات‌محور باشد.
آزمون بریکس برای تجارت ایران
حضور ایران در اجلاس امسال بریکس در شرایطی صورت می‌گیرد که فضای اقتصادی جهان بیش از گذشته تحت تأثیر تحریم‌ها، جنگ‌های تجاری، محدودیت‌های مالی و اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل قرار گرفته است.
تحولات منطقه‌ای اخیر نیز بریکس را با آزمونی کم‌سابقه مواجه کرده است. این وضعیت نشان می‌دهد که بریکس هنوز منطقه تجارت آزاد یا اتحادیه اقتصادی یکپارچه‌ای نیست. اعضای آن منافع متفاوت و گاه متعارضی دارند و نمی‌توان انتظار داشت که صرف عضویت در این گروه، محدودیت‌های تجاری ایران را برطرف کند.
بااین‌حال، همین واقعیت اهمیت مذاکرات اقتصادی ایران در چارچوب بریکس را بیشتر می‌کند. اگر ایران بتواند از ظرفیت این گروه برای ایجاد مسیرهای پرداخت، استفاده از ارزهای محلی، تأمین مالی پروژه‌ها، توسعه کریدورهای ترانزیتی و گسترش توافق‌های تجاری استفاده کند، عضویت در بریکس می‌تواند از یک دستاورد دیپلماتیک به ابزاری واقعی برای توسعه تجارت خارجی تبدیل شود.
در غیر این صورت، با وجود بازار چندتریلیون‌دلاری بریکس، بخش مهمی از ظرفیت این عضویت همچنان روی کاغذ باقی خواهد ماند.
بنابراین، بزرگی بازار بریکس به‌تنهایی نمی‌تواند تجارت ایران را بهبود بخشد. مسئله اصلی این است که ایران چه سهمی از تجارت این بلوک به دست خواهد آورد و با چه سازوکاری می‌تواند وجوه حاصل از آن را جابه‌جا کند. مهم‌تر از همه، بریکس باید از سطح بیانیه‌های سیاسی به سطح قرارداد، پرداخت، سرمایه‌گذاری و جریان واقعی کالا برسد.
منبع: خبرگزاری مهر، «بریکس چگونه می‌تواند تجارت ایران را از تحریم و دلار عبور دهد؟»، ۲۱ شهریور ۱۴۰۵.
لینک کوتاه این مطلبhttps://silkhorizonlf.com/s/f8cSqtj/